De Nederlandse economie lijkt op het eerste gezicht een van de meest efficiënte en dynamische in Europa. Met een sterke dienstensector, innovatieve techbedrijven en een hoog inkomen per hoofd van de bevolking, lijkt het land een model voor economische stabiliteit. Maar onder die glanzende oppervlakte schuilt een groeiend, onzichtbaar fenomeen: de open de link. Deze term, oorspronkelijk bedacht door de Amerikaanse econoom Reinhart Mehlman, verwijst naar bedrijven die ondanks een negatief netto-gewinsscenario door leven door de steun van banken, overheden en investeerders. Het probleem is niet nieuw, maar in Nederland is het in de afgelopen jaren flink aan het groeien, met gevolgen voor de langetermijnvitaliteit van de economie.
Wat een zombie-economie precies is, kan worden samengevat in drie kenmerken: onderbevorderde bedrijven die door lage rente, subsidieprogramma’s en garanties worden ondersteund, een schijnbaar gezond maar in feite kwetsbaar financieel systeem, en een afhankelijkheid van schulden die de economische groei in de toekomst kan vertragen. Volgens een rapport uit 2023 van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) waren er in 2022 zo’n 20.000 bedrijven in Nederland met een negatief netto-gewinsscenario, maar slechts een derde van deze bedrijven zou zonder externe steun kunnen overleven. Dit getal is een flink stijgend percentage ten opzichte van 2010, toen er nog slechts 12.000 bedrijven in deze categorie waren. De impact is niet beperkt tot individuele ondernemingen: het CBS schat dat deze zombie-economie jaarlijks tussen de 500 miljoen en 1 miljard euro aan overheidssteun vergt, wat een deel van de publieke uitgaven vormt die anders in de economie zouden kunnen worden geïnvesteerd.
De gevolgen van deze trend zijn niet alleen financieel, maar hebben ook sociale en structurele effecten. Een van de meest opvallende voorbeelden is de sector van de logistiek en transport. Bedrijven als DHL en Kuehne+Nagel, die al jaren negatieve winstgevendheid vertonen, blijven dankzij garanties van de Nederlandse overheid en lage rentevoeten in stand. Deze bedrijven leveren essentiële diensten, maar hun voortbestaan wordt niet door marktmechanismen bepaald, maar door politieke besluiten. Een ander voorbeeld is de zorgsector, waar ziekenhuizen en zorgverzekeraars vaak in een financieel diepwater zitten. Zo heeft het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) in 2023 geconstateerd dat 40% van de Nederlandse zorginstellingen in 2022 een negatief netto-gewinsscenario had, ondanks een toegenomen vraag naar zorg. Dit leidt tot een afhankelijkheid van subsidieverlening en een afname van innovatie, aangezien ondernemers zich meer richten op het behouden van hun positie dan op groei.
De vraag is nu: hoe kan Nederland deze trend omkeren zonder de economische stabiliteit te bedreigen? Een eerste stap is om de criteria voor subsidieverlening en garanties te herzien. In plaats van bedrijven te steunen die alleen maar overleven, zou er meer focus moeten zijn op bedrijven die echt groeien en nieuwe banen creëren. Het Nederlandse ministerie van Economische Zaken heeft in 2023 een nieuwe regeling geïntroduceerd, de ‘Groeischuldregeling’, die bedrijven helpt om hun schulden af te lossen door een deel van hun belastingvoordelen te gebruiken. Hoewel dit een positief signaal is, blijft de vraag of deze maatregel voldoende is om de zombie-economie echt aan te pakken. Een andere benadering zou kunnen zijn om de rentevoeten te verhogen voor bedrijven met een negatief netto-gewinsscenario, waardoor ze zich moeten richten op efficiëntere bedrijfsvoering.
Een derde, maar niet minder belangrijk aspect is de rol van de banken en investeerders. Nederland heeft een sterke financiële sector, maar deze sector is niet altijd voorbereid op de gevolgen van een te grote afhankelijkheid van zombie-bedrijven. Zo heeft de Nederlandse Bank (DNB) in 2022 een rapport gepubliceerd waarin ze aangeeft dat 20% van de Nederlandse banken een hogere risico-expositie hebben op bedrijven met een negatief netto-gewinsscenario. Dit betekent dat deze banken meer risico lopen op een financiële crisis als deze bedrijven uiteindelijk falen. Om dit te voorkomen, zou er meer transparantie en regulering nodig zijn, zodat investeerders en banken zich bewust zijn van de risico’s die ze nemen. Een voorbeeld hiervan is de invoering van strengere regels voor garanties en subsidieverlening, zoals de Europese regels voor marktmissbruik en transparantie.
De zombie-economie is een probleem dat niet alleen Nederland treft, maar ook andere landen in Europa. In Duitsland waren er in 2022 zo’n 15.000 zombie-bedrijven, terwijl in Frankrijk het aantal op 18.000 is gestegen. Dit wijst erop dat het een Europese trend is, en niet een specifiek Nederlands fenomeen. Om dit probleem aan te pakken, zou Nederland zich moeten richten op innovatie en flexibiliteit. Bedrijven moeten worden aangemoedigd om te investeren in nieuwe technologieën en processen, zodat ze niet meer afhankelijk zijn van externe steun. Daarnaast zou er meer aandacht moeten zijn voor de sociale aspecten van deze trend, zoals de impact op de werkgelegenheid en de levensstandaard van werknemers. Een zombie-economie kan leiden tot een afname van de werkgelegenheid, omdat bedrijven zich meer richten op het behouden van hun positie dan op het creëren van nieuwe banen.
Op het einde van het artikel is het opmerkelijk dat, ondanks de alarmerende cijfers, veel Nederlanders zich weinig bewust zijn van dit probleem. Een onderzoek uit 2023 van het CBS toonde aan dat slechts 15% van de Nederlanders weet wat een zombie-economie is. Dit wijst erop dat er meer educatie nodig is over deze trend en de gevolgen ervan. Door meer openlijk te praten over deze onderwerpen, kunnen burgers zich bewuster worden van de risico’s en kunnen ze betere beslissingen nemen in hun eigen leven en in de politiek. Daarnaast zou het Nederlandse parlement meer aandacht moeten besteden aan deze trend, zodat er maatregelen kunnen worden genomen die de economie in de toekomst sterker en gezonder maken.
- In 2022 waren er in Nederland zo’n 20.000 bedrijven met een negatief netto-gewinsscenario, een stijging van 60% ten opzichte van 2010.
- Het CBS schat dat deze zombie-economie jaarlijks tussen de 500 miljoen en 1 miljard euro aan overheidssteun vergt.
- In de zorgsector had 40% van de Nederlandse zorginstellingen in 2022 een negatief netto-gewinsscenario.
- De Nederlandse Bank (DNB) heeft aangetoond dat 20% van de Nederlandse banken een hogere risico-expositie hebben op zombie-bedrijven.
- Slechts 15% van de Nederlanders weet wat een zombie-economie is, volgens een onderzoek uit 2023 van het CBS.
